Bệnh viêm da tiếp xúc dị ứng là gì? Nguyên nhân và cách điều trị

Bệnh viêm da tiếp xúc dị ứng là tình trạng da bị viêm do tiếp xúc trực tiếp với chất kích ứng, hoặc viêm da tiếp xúc dị ứng (dị nguyên). Viêm da tiếp xúc ngoài việc khiến cho da ngứa, đau rát còn khiến cho da thay đổi như: ban đỏ, sưng da, đóng vảy nghiêm trọng hơn còn khiến da phồng rộp hoặc loét

Sinh lý bệnh của viêm da tiếp xúc dị ứng

Viêm da kích thích do chất dị ứng hoặc chất kích thích, vậy sinh lý bệnh của chúng là gì?

Viêm da tiếp xúc kích ứng (ICD)

viêm da tiếp xúc kích ứng (ICD) là một phản ứng viêm không đặc hiệu đối với các chất độc hại khi chúng tiếp xúc với da. Có rất nhiều chất có thể gây kích ứng cho da nếu không được bảo vệ bao gồm:

  • Xà phòng (chất mài mòn, tẩy rửa)
  • Các loại hóa chất (axit, dung môi, kiềm, muối kim loại)
  • Độ ẩm lâu dài (từ dịch cơ thể, nước bọt và nước tiểu)
  • Cây cối (ớt, hoa trạng nguyên…)

Các tính chất của kích thích ảnh hưởng nhiều đến khả năng phát triển viêm da tiếp xúc kích ứng (độ pH cao, độ ẩm thấp, nhiệt độ cao…). ICD thường có chia thành các loại như:

  • ICD cấp tính: là tình trạng da tiếp xúc với các chất kích ứng mạnh, có thể làm tổn thương da ngay lập tức, sau khi tiếp xúc da có biểu hiện đau rát hoặc đau nhói
  • ICD tích lũy hoặc mãn tính: Là tình trạng da tiếp xúc với các chất kích ứng ít mạnh, cần thời gian tiếp xúc với da lâu hơn hoặc tiếp xúc lặp đi lặp lại một cách đều đặn. Biểu hiện của dạng này thường cảm thấy ngứa

Viêm da tiếp xúc dị ứng (ACD)

Viêm da tiếp xúc dị ứng là một phản ứng quá mẫn loại IV, qua trung gian tế bào T, loại muộn với chất gây dị ứng ở môi trường gồm 2 giai đoạn:

  • Nhạy ảm với một số kháng nguyên
  • Phản ứng dị ứng sau khi tiếp xúc trở lại

Tại giai đoạn nhạy cảm, các chất gây dị ứng bị các tế bào biểu bì đuôi gai (Langerhans) gắt giữ, khi được kích hoạt bởi các dòng miễn dịch bẩm sinh, các tế bào này di chuyển đến hạch bạch huyết – nơi chúng xử lý và trình bày kháng nguyên thành các tế bào T chưa bao giờ tiếp xúc với kháng nguyên.

Khi một tế bào T chưa bao giờ tiếp xúc với kháng nguyên nhận ra kháng nguyên của nó thông qua gắn kết với thụ thể tế bào T, nó sẽ mở rộng một cách vô tính và biệt hóa thành các tế bào T bộ nhớ/hiệu ứng. Giai đoạn nhạy cảm, không có triệu chứng, có thể là ngắn (6 đến 10 ngày đối với chất nhạy cảm mạnh như cây ivy độc) hoặc kéo dài (nhiều năm đối với chất nhạy cảm như kem chống nắng, nước hoa và glucocorticoid). Trong quá trình biệt hóa, các tế bào T nhạy cảm có thể biểu hiện các kháng nguyên hướng cư trú ở da (ví dụ, các kháng nguyên tế bào lympho ở da) cho phép chúng di chuyển từ các mao mạch da đến lớp biểu bì. Khi các tế bào trình diện kháng nguyên trình diện kháng nguyên với các tế bào T nhạy cảm, các tế bào T có thể mở rộng và kích hoạt phản ứng viêm tại vị trí đó (giai đoạn kích thích ACD), dẫn đến các triệu chứng và dấu hiệu đặc trưng của ACD.

Nguyên nhân và yếu tố làm trầm trọng thêm bệnh viêm da tiếp xúc dị ứng

Nghề nghiệp/tiếp xúc

Viêm da tiếp xúc dị ứng có thể do các chất gây kích ứng da hoặc gây phản ứng dị ứng.

Viêm da tiếp xúc do kích ứng da thông thường là hậu quả của việc tiếp xúc thời gian dài với nước (do công việc liên quan đến nước). Công việc loại này thường là thợ lau chùi, thợ cắt tóc, bồi bàn, ngư dân, kỹ sư cơ khí. Trong đó các chất gây kích ứng bao gồm: tác nhân làm sạch Alkaline, chất tẩy dầu mỡ, các dung môi và dầu mỡ.

Các chất đó có thể tác động trực tiếp, phá hủy da một cách nhanh chóng hoặc – trong trường hợp kích ứng yếu – làm hại da một cách từ từ sau một thời gian dài phơi nhiễm. Các ban vùng quấn tả ở trẻ em (viêm da vùng tả lót) là một ví dụ của viêm da kích ứng và có thể biến chứng phức tạp thành nhiễm trùng, ví dụ: trẻ bị hăm do nấm candida.

Trường hợp khác, viêm da tiếp xúc có thể là kết quả của một đáp ứng miễn dịch của cơ thể với tác nhân kích thích như: muối chrome (xi măng, sơn chống gỉ ), niken (đồ trang sức, kéo), cao su và nhựa (keo dán 2 mặt, nhựa colophan trong cao dán), thuốc nhuộm, thực vật (primula,…), tác nhân oxi hóa – khử (được dùng bởi thợ cắt tóc khi uốn tóc) và thuốc (gồm corticoid tại chổ, lanolin và neomycin và cetyl stearic alcohol). Trang điểm mắt có thể cũng gây viêm da tiếp xúc.

Để khẳng định viêm da có phải do công việc/tiếp xúc gây ra hay không cần căn cứ vào: : vị trí ban nổi, đặc thù công việc, sở thích của bệnh nhân, sự khởi phát của ban và sự cải thiện của ban đỏ sau khi cách ly với công việc.

Tiền sử dùng thuốc

Viêm da tiếp xúc có thể bị phát sinh hoặc bị nặng lên bởi cơ thể nhạy cảm với các thuốc dùng tại chổ. Việc sử dụng tại chổ các thuốc: gây tê tại chổ, kháng histamine, kháng sinh, kháng khuẩn có thể gây ra viêm da dị ứng. Một số chất bảo quản có thể gây nhạy cảm.

Tiền sử của sốt mùa cỏ khô/ hen phế quản

Nhiều bệnh nhân bị eczema có liên quan với bệnh sốt mùa cỏ khô và/hoặc hen phế quản. Thông thường khoảng 80% bệnh nhân có tiền sử gia đình bị eczema, sốt mùa cỏ khô hoặc hen phế quản. Eczema trong trường hợp đó được gọi là eczema thể tạng (cơ địa).

Một số tác nhân làm trầm trọng bệnh

Eczema thể tạng có thể trở nên trầm trọng trong mùa sốt cỏ khô, bởi bụi bặm trong nhà hoặc các mảng nhỏ rụng ra từ da thú nuôi.

Các tác nhân làm khô da như xà phòng hoặc chất tẩy rửa và gió lạnh có thể làm tình trạng bệnh xấu đi.

Một số loại áo quần như loại làm bằng chất liệu len có thể kích ứng da. Ở một số bệnh nhân (ít hơn 5%), sữa bò, trứng và màu thực phẩm (tartazine) là các tác nhân đáng lưu tâm.

Lo âu, stress, đôi khi làm trầm trọng eczema. Dung dịch sát khuẩn dùng trực tiếp lên da hay thêm vào bồn nước tắm có thể gây kích ứng da.

Viêm da tiếp xúc khi nào cần đi khám bác sĩ

Nếu như bệnh nhân sử dụng chế phẩm pha chế được dược sĩ lựa chọn, chế phẩm đó là hợp lí nhưng bệnh không cải thiện, lúc đó bệnh nhân nên được khuyên đến gặp bác sĩ.

Trường hợp khuyên bệnh nhân đến gặp Bác sĩ:

– Dấu hiệu của nhiễm trùng (rỉ nước, lan rộng, đóng vảy).

– Trầm trọng: da nứt nẻ, chảy máu

– Thất bại trong dùng thuốc

– Không xác định được nguyên nhân bệnh (trừ trường hợp đã được chẩn đoán eczema trước đó)

– Thời gian bệnh kéo dài trên 2 tuần.

Điều trị viêm da tiếp xúc

Đa số trường hợp eczema thể tạng nhẹ tới vừa, viêm da tiếp xúc do kích ứng hay dị ứng sẽ đáp ứng với chế độ điều trị và chăm sóc da với các thuốc không cần kê đơn. Nếu không có dấu hiệu cải thiện sau 2 tuần, bệnh nhân nên được tư vấn đến gặp bác sĩ.

Thuốc làm mềm da

Thuốc làm mềm da là thuốc cơ bản để xử lí eczema, ở dạng kem hoặc thuốc mỡ dùng làm dịu da. Giảm kích ứng, ngăn da khỏi bị khô, tác động như một lớp bề mặt và sử dụng như chất thay thế xà phòng. Có thể sử dụng trực tiếp lên da hoặc thêm vào bồn nước để tắm.

Có rất nhiều loại chế phẩm khác nhau tùy thuộc vào mức độ làm mềm da. Chế phẩm làm mềm da: paraffin trắng mềm thông thường là loại hiệu quả nhất, đặc biệt khi sử dụng cho da khô, nhưng lại có nhược điểm là gây cảm giác nhờn nhớp, khó chịu khi dùng

Chế phẩm làm mềm da nên được sử dụng thường xuyên để giữ cho da ẩm, do đó tùy trường hợp mà sử dụng vài lần hay nhiều hơn mỗi ngày.

Các loại xà phòng thường gây khô da và có thể sẽ làm eczema trầm trọng hơn. Các kem thân nước có thể được sử dụng như chất thay thế xà phòng. Nó nên được sử dụng cho da khô và rửa lại với nước. Thêm thuốc mỡ nhũ hóa hay dầu tắm vào nước để tắm cũng đem lại hiệu quả.

Thuốc mỡ nhũ hóa trước khi dùng nên trộn với nước (một hoặc hai muỗng thuốc mỡ hòa trong một chén nước nóng để đảm bào thuốc phân tán đều trong nước tắm). Một số bệnh nhân eczema lầm tưởng rằng việc tắm rửa sẽ làm eczema nặng hơn. Nên sử dụng sản phẩm làm mềm da, tránh dùng các xà phòng thông thường và nước hoa tắm, và việc tắm sẽ giúp loại bỏ mãnh vụn da bong ra.

Các thuốc điều trị

Corticoid tại chổ

Dạng kem và thuốc mỡ hydrocortisone, alclometasone 0.05%, clobetasone 0.05% có thể được bán ở dạng không kê đơn với một số giới hạn trong chỉ định. Hiệu lực của chúng từ nhẹ (hydrocortisone) và vừa (alclometasone và clobetasone). Hydrocortisone tại chổ được sử dụng không kê đơn để điều trị viêm da kích ứng và dị ứng, côn trùng cắn, eczema từ nhẹ đến vừa. Chống chỉ định của loại này là da bị nhiễm trùng (ví dụ: trong bệnh nấm chân, mụn giộp ở môi, trên mặt, quanh hậu môn, và bộ phận sinh dục). Trẻ trên 10 tuổi và người trưởng thành có thể sử dụng, và liệu trình không nên quá 1 tuần.

Alclometasone 0.05% tại chổ và clobetasone 0.05% tại chổ được dùng trong liệu pháp ngắn ngày trị eczema và viêm da tiếp xúc ở người trên 12 tuổi. Không dùng cho viêm da bã nhờn.

Dạng corticoid tại chổ không nên dùng vùng háng, vú, cơ quan sinh dục hoặc kẽ ngón chân, do những vị trí này thường là vùng nhiễm nấm. Hoặc vùng mặt vì chúng có thể gây nên viêm quanh miệng và mụn mủ trứng cá.

Tất cả đều phải được sử dụng cẩn thận, từng ít một. Bệnh nhân cần được tư vấn về cách dùng thuốc bằng đơn vị là ngón tay. Đơn vị ngón tay là lượng thuốc có thể bôi phủ từ đầu mút ngón tay đến vết gấp đầu tiên (1 đốt). Một nữa đơn vị ngón tay của thuốc có thể phủ đều kích thước của gan bàn tay.

Thuốc trị ngứa

Thuốc trị ngứa đôi khi có ích, mặc dù vẫn chưa có bằng chứng về hiệu quả khi dùng. Ngứa trong eczema không liên qua đến histamine, do đó việc sử dụng thuốc kháng histamine vào buổi tối là không cần thiết. Calamine hoặc crotamiton có thể dùng ở dạng kem hoặc nhũ tương. Trên thị trường có sản phẩm kết hợp giữa crotamiton với hydrocortisone. Chỉ định cho loại này là giống với hydrocortisone tại chổ cho viêm da tiếp xúc, vết cắn/đốt của côn trùng, eczema nhẹ đến vừa. Chống chỉ định cũng tương tự như cho corticoid tại chổ.

Hình ảnh bệnh viêm da tiếp xúc dị ứng

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *